Op Onze plek: ontdekken van alledaags erfgoed en verbondenheid in Rotterdam-Zuid
“Hoe we ons dagelijks leven leiden, wat en hoe we koken, hoe we onze nagels verzorgen, hoe we naar onze favoriete tv-programma’s kijken, hoe we met onze kinderen wandelen, hoe we onze vrije tijd doorbrengen en hoe we in onze buurt leven: het maakt allemaal deel uit van onze cultuur en kan deel uitmaken van ons cultureel erfgoed. Wat betekenen deze alledaagse gewoontes voor ons thuisgevoel en verbondenheid in de buurt?”
Bij Cultuur&Campus Putselaan hebben we onze buren gevraagd. Samen met bewoners van Rotterdam-Zuid hebben we onderzoek gedaan en een tentoonstelling samengesteld om inzicht te krijgen in hoe immaterieel cultureel erfgoed en het gevoel van verbondenheid in de wijk tot uiting komen. We hebben gebruikgemaakt van Photovoice, een participatieve onderzoeksmethode, waarbij we buurtbewoners hebben uitgenodigd om na te denken over betekenisvolle aspecten van hun dagelijks leven, foto’s te maken van plekken, ervaringen en gebruiken die voor hen belangrijk zijn, en deze beelden te voorzien van hun eigen verhalen.
De Photovoice-methode stelt ons in staat om perspectieven vast te leggen die in traditionele vormen van onderzoek vaak onderbelicht blijven. De methode hielp ons te begrijpen hoe bewoners plekken, relaties, alledaagse culturele praktijken en rituelen ervaren, en welke betekenissen zij hieraan verbinden. Daarnaast stimuleerde de methode het vertellen van verhalen en bood het deelnemers de mogelijkheid zich uit te drukken via fotografie, waardoor hun ervaringen op een toegankelijke en communicatieve manier gedeeld konden worden.
Alle deelnemers woonden in Rotterdam-Zuid. Zoals het gebied gekenmerkt wordt door een grote diversiteit aan mensen, culturen en leefstijlen, vertegenwoordigen de deelnemers een brede verscheidenheid aan sociaal-culturele achtergronden en interesses. In totaal namen 41 bewoners deel, van wie de meerderheid vrouw was. De jongste deelnemer was 17 jaar en de oudste 73 jaar, met een gemiddelde leeftijd van 50 jaar.
Tijdens een eerste bijeenkomst maakten onderzoekers en deelnemers kennis met elkaar. Vervolgens introduceerden we het onderzoeksthema en bespraken we de onderzoeksvraag, waarbij we de inzichten en feedback van de deelnemers meenamen. Tussen de eerste en tweede bijeenkomst maakten deelnemers foto’s van wat zij belangrijk vonden, waaronder betekenisvolle alledaagse praktijken, uitingen van immaterieel erfgoed en de manieren waarop zij hiermee door het gebied bewegen. Tijdens een tweede bijeenkomst deelden deelnemers de verhalen achter hun foto’s, wisselden zij ideeën uit, bespraken zij de betekenis ervan en besloten zij gezamenlijk welke werken in de tentoonstelling zouden worden opgenomen.
We sloten de dataverzameling af met een fototentoonstelling bij Cultuur&Campus Putselaan op dinsdag 23 juni. Veel deelnemers waren aanwezig en leverden foto’s aan voor de tentoonstelling. Tijdens de tentoonstelling, getiteld ‘Op onze plek’, werden de door deelnemers geselecteerde foto’s getoond, samen met de beschrijvingen die zij zelf hadden geschreven.
Deelnemers bekeken hun eigen en elkaars werk, verkenden dat van anderen en gingen met elkaar in gesprek. Tijdens de tentoonstelling werden zij ook uitgenodigd om deel te nemen aan twee aanvullende activiteiten. In de tentoonstellingsruimte stond een driedimensionale kaart van Rotterdam-Zuid, samen met kleine afdrukken van de foto’s en fotohouders, zodat deelnemers hun foto’s konden plaatsen op de locatie waarop deze betrekking hadden. Daarnaast werden bezoekers uitgenodigd om te reageren op de foto’s van anderen aan de hand van de zinnen: “Ik vind deze foto mooi omdat…” en “Ik herken mij in deze foto omdat…”. Deelnemers konden hun reacties bij de betreffende foto achterlaten.
De tentoonstelling bood niet alleen ruimte om foto’s te presenteren, maar ook om wederzijdse herkenning te stimuleren. Verschillende deelnemers gaven aan trots te zijn dat zij aan de tentoonstelling hadden bijgedragen, terwijl velen met nieuwsgierigheid en waardering reageerden op elkaars beelden en persoonlijke reflecties deelden over gedeelde ervaringen uit het dagelijks leven in Rotterdam.
Al met al laten de foto’s een grote diversiteit zien, maar ook een aantal terugkerende motieven en thema’s: de Nieuwe Maas, de Afrikaanderpleinmarkt, straten in Rotterdam-Zuid, koken thuis of in buurtcentra, tuinen en creatieve activiteiten zoals naaien en haken.
Wandelen kwam in het onderzoek naar voren als een terugkerend thema. Deelnemers beschreven wandelen als een manier om moeilijke emoties te verwerken, hun gezondheid en welzijn te ondersteunen en contact te maken met anderen als gedeelde activiteit. Omdat zoveel deelnemers met warmte over hun wandelingen vertelden, nemen we je mee op een denkbeeldige wandeling langs enkele van de plekken die in hun verhalen naar voren kwamen.
We beginnen bij de Nieuwe Maas, die door veel deelnemers werd beschreven als een plek om aan het water tot rust te komen. Zoals Nihal vertelt:
“Ik maakte deze foto omdat ik vaak op een bankje aan het water zit. Ik doe dat om van het uitzicht te genieten en het geeft me rust. Mensen onderschatten vaak hoe mooi de Rijnhaven kan zijn.”
Wanneer we verder richting het centrum van Zuid lopen, komen we bij de wekelijkse Afrikaanderpleinmarkt, die iedere woensdag en zaterdag plaatsvindt en waar veel buurtbewoners wekelijks komen. De markt is een plek om boodschappen te doen, anderen te ontmoeten, bij te praten met buren en vrienden, en herinneringen aan familie, eten en de kindertijd op te halen.
“Ik ga al sinds mijn jeugd naar de markt in de Afrikaanderwijk. Vroeger ging ik met mijn moeder Surinaamse groenten kopen om lekkere gerechten te maken. En nog steeds ga ik er iedere week naar toe. Op de foto zie je allerlei Surinaamse groenten en daarachter zie je de Surinaamse vlag. Eten is heel belangrijk voor mij; ik houd van koken en lekker eten. Een keer per week kook ik samen met mijn vader. We luisteren naar muziek en bellen daarna de rest van de familie om te vragen of ze willen komen proeven. Dat doen we inmiddels al een paar jaar. We hadden zo vaak gesprekken over lekker eten dat mijn vader voorstelde om samen de keuken in te gaan,” vertelt Anisha.
Verderop in Bloemhof ligt Rico’s favoriete plek: een betonnen rand rond een plein in het hart van de buurt.
“Het is een plek waar meerdere generaties samenkomen. Mijn moeder speelde hier vroeger, ik speelde hier, en nu spelen mijn kinderen hier. Het plein verbindt verschillende generaties.” (Rico)
Juist diezelfde rand werd in het verleden door Thea voorzien van een mozaïek. Tijdens de COVID-19-pandemie vormde het plein aan de Lange Hilleweg, tegenover een aantal winkels, het vertrekpunt van een buurtinitiatief. Bewoners maakten samen een mozaïek, terwijl zij de toen geldende afstandsregels van 1,5 meter respecteerden. Na een jaar gezamenlijke inspanning veranderde de grijze muur in een helderblauwe wand met bloemen die verwijzen naar omliggende straten en verborgen details die kinderen kunnen ontdekken. Zoals Rico beschrijft, is het plein een plek waar vriendschappen ontstaan en sociale netwerken worden opgebouwd.
Ook het Zuiderpark werd door veel deelnemers genoemd als favoriete plek. Het is een plek om tot rust te komen, van de natuur te genieten en te sporten.
Maar niet alle verhalen van deelnemers spelen zich buiten af. Rituelen, culturele activiteiten en manieren waarop mensen hun verbondenheid beleven, nemen uiteenlopende vormen aan. Creatieve activiteiten, koken en samen thee drinken worden momenten waarop mensen elkaar ontmoeten, hun creativiteit uiten en hun erfgoed in praktijk brengen.
Zoals Theo vertelt: “Naast Cultuur & Campus Putselaan staat een hindoeïstische tempel. Voor Afri Open Up fotografeerde ik deze plek als onderdeel van ‘Beauty Behind the Front Door’. Je fietst er misschien vaak langs, maar achter die deur schuilt een wereld vol tradities, zoals dansen en gebruiken die horen bij bijzondere momenten.”
Pervin beschreef het dagcentrum als een belangrijke sociale plek: “Ik ga elke week naar het dagcentrum. Ik heb al veel kleine dingen gemaakt. Ik heb hier ook veel vrienden. We doen van alles samen. Ik ben alleenstaande moeder en ik ben hier echt onder de mensen, en dat doet me goed.”
Haar foto laat verschillende handgemaakte objecten zien die zij daar heeft gemaakt. Op vergelijkbare wijze vertelde Dina over haken als een praktijk die zij vanuit Marokko heeft meegenomen.
Eli sprak over tuinieren en koken als dagelijkse routines die verbonden zijn met culturele kennis:
“Ik snoei laurierbladeren en haal onkruid weg. Dat doe ik vaak, omdat ik veel uit de natuur opnieuw kan gebruiken in de keuken. Het laat zien hoe kennis over planten, kruiden en koken onderdeel is van mijn dagelijks leven en tradities.”
Zoals Souad vertelde:
“Op deze foto werk ik samen met een collega in de tuin. Ik werk ook graag in de keuken. Ik heb de spinazie zelf uit de moestuin gehaald en daarna bereid. Ik maakte er een gezond gerecht van. Ik gaf de planten iedere week water totdat ze volgroeid waren, waarna we er een salade van maakten. Ik vind de tuin een fijne plek; we werken er elke woensdag. Ik voel me altijd goed als ik hier ben.”
De foto’s van Meis uit Charlois laten zien hoe bewoners gezamenlijk zorg dragen voor de openbare ruimte door deze groen en verzorgd te houden.
Over de verschillende buurten heen benadrukten deelnemers hoe verbondenheid ontstaat door routines, gedeelde plekken, creatieve uitingen en persoonlijke geschiedenissen die verbonden zijn aan specifieke locaties. Hun foto’s tonen Rotterdam-Zuid als een gelaagd en geleefd landschap, gevormd door alledaagse praktijken, herinneringen en ontmoetingen.
Het project laat zien dat een gevoel van verbondenheid vaak ontstaat in gewone momenten: samen koken, een tuin onderhouden, naar de markt gaan, een wandeling maken of verhalen delen met buren. Samen vormen deze alledaagse praktijken een belangrijk onderdeel van het culturele leven in Rotterdam-Zuid en laten zij zien hoe mensen zorg dragen voor zichzelf, voor elkaar en voor de plekken om hen heen.
De tuin van Eli was niet de enige die bijzondere aandacht kreeg. De tuin van Cultuur & Campus Putselaan kwam eveneens terug in de gesprekken.
Immaterieel erfgoed: Immaterieel erfgoed omvat de gebruiken, kennis, vaardigheden en uitdrukkingsvormen die gemeenschappen erkennen als onderdeel van hun culturele identiteit, evenals de voorwerpen en ruimtes die daarmee verbonden zijn.
Erkenning: Aan dit project nam een grote en diverse groep deelnemers deel, en de analyse is nog volop in ontwikkeling. In dit artikel komen daarom mogelijk niet alle stemmen, perspectieven en ervaringen die tijdens de bijeenkomsten zijn gedeeld volledig aan bod. Het artikel weerspiegelt een selectie van ervaringen uit het onderzoeksproces en vormt geen volledig overzicht. In de komende periode zullen wij de analyse verder verdiepen. We hopen iedereen in het najaar terug te zien bij een uitgebreide vervolgexpositie. Daarnaast zullen we een update publiceren en een gesprek faciliteren zodra de analyse verder is uitgewerkt.
Gefinancierd door de Europese Unie, project Cultuurcampus: a sustainable hub of arts, research, learning and community as catalyst” grant, funded by the European Union. De geuite meningen en standpunten zijn echter uitsluitend die van de auteurs